ali-ghapoo.jpg

معروف به: دولتخانه مباركه نقش جهان، قصر دولتخانه

موقعيت: ضلع غربي ميدان امام

سال تاسيس: ۱۱ هجري قمري(دوره شاه عباس اول)

مينياتوريست و نقاش: رضا عباسي

 

عالی قاپو نخستین آسمانخراش ایران!

عالی قاپو؛ کاخی که از داخل میدان به نظر دو طبقه میآید. از کنار، چهار طبقه و اگر از پشت میدان ببینیدش، شش طبقه است.
برای دیدن عالی قاپو میتوانید از راهنماهای اصفهان کمک بگیرید یا دستگاههایی را که در کنار راه پله ورودی گذاشته اند، اجاره کنید
و با وارد کردن شمارههایی که روی اجزای مختلف بنا گذاشته اند، توضیحی را درباره هر کدام بشنوید. راه دیگر هم این است که این متن را بردارید و با خودتان ببرید! کاخ ۳۸۴ ساله عالی قاپو «ورودی کاخهای سلطنتی» محسوب میشد؛ اما حالا خودش به عنوان یک کاخ سلطنتی با هویت مجزا شناخته میشود. کار ساخت و تکمیل این بنا از زمان شاه عباس کبیر تا زمان حکومت جانشینانش ادامه داشته و در هر مرحله ملحقاتی به بنای اولیه اضافه شده که آن را به سمت تکامل برده است. به عبارتی میتوان گفت در حالی که هنوز هم در بین مردم این تصور هست که شاه عباس به طور کامل بنای عالی قاپو را ساخته، این شاه سلیمان صفوی بوده که بهترین روزهای کاخ را دیده است. راهپلههای مارپیچ با عرض کم و کفهای کاشیکاری، تنها راه دسترسی به طبقات مختلف این بناست. هر طبقه تزئینات خاص خودش را دارد که متاسفانه حالا فقط بخشی از آن همه تزئینات، گچبریها و نقاشیهای صفوی و آثار ارزشمند رضا عباسی برجای مانده است. دیوارنگاریها (به دو شیوه تمپرا و آبرنگی)، مینیاتورها (ایرانی به سبک رضا عباسی و خارجی به سبک نقاشان اروپایی دربار شاه سلیمان صفوی)، لایه چینی، مقرنس کاری (تنگ بری)، کاشی کاری (از جمله کاشی هفت رنگ)، تزئینات و خطوط اسلیمی از جمله تزئینات وابسته به معماری است که در بنای عالی قاپو دیده میشوند.

aq1.jpg

نکته کاربردی گردشگرانه

دیدن عالی قاپو برای کسانی که مشکل زانو دارند و نمیتوانند به راحتی از پله ها بالا یا پایین بروند، غیرممکن است. راهنمای توری که یک گروه انگلیسی را آورده بود، داشت با خنده برایشان توضیح میداد که احتمالا در آن زمان اصلا بیماری به نام آرتروز وجود نداشته است! توصیف دقیق کاخ عالی قاپو، کار سختی است. معماری هوشمندانه و پرظرافت بنا و تزئینات طبقات فوقاتی را باید گوش شنوا و صبر ایوب داشته باشید تا کارشناسی پیدا شود و مو به مو برایتان توضیح دهد و البته کتابهای مختلفی هستند که میتوانند این وظیفه را تا حدودی بر عهده بگیرند از جمله «عالی قاپو» اثر پژوهشگر مرمتگر ایتالیایی اوژنیو گالدیری با ترجمه عبدالله جبل عاملی، یکی از منابع خوب در این زمینه است. مسئله دسترسی سخت به بخشهای مختلف بنا به دلیل راهپلههای کمعرض، باعث شده که از ترس یادگارینویسی و آسیب زدن برخی از بازدیدکنندگان در مواقع شلوغ سال مانند نوروز، بازدید از اتاق موسیقی ممنوع شود. این نکته البته معمولا در بالای سردر بلیت فروشی کاخ بر روی کاغذی نوشته و به اطلاع بازدیدکنندگان میرسد. در راهپلهها هم هشدارهایی وجود دارد که ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی را به گردشگران یادآوری میکنند؛ ماده قانونی مبنی بر آنکه، هر کس هر گونه آسیبی به بناهای تاریخی وارد کند، موظف به جبران خسارت وارده است و همچنین به حبس از یک ماه تا ۱۰ سال محکوم میشود.

مقدمه

یک فرضیه که در مورد عالی قاپو مطرح شده این است که هسته اولیه این بنا را ساختمانی متعلق به اواخر دوره تیمور و قبل از صفوی تشکیل میداده و بنای کاخ بر روی این ساختمان اولیه ساخته شده است؛ یعنی شاه عباس عمارت کلاه فرنگی میان باغ نقش جهان را نگه داشته، طبقه اول را تغییر و تعمیر کرده و پنج طبقه بر آن افزوده است. اما اوژنیو گالدیری، سرپرست هیئت ایزمئو از ایتالیا که مطالعه، مرمت و استحکام بخشی کاخ عالی قاپو را حوالی سال ۱۹۶۴ برعهده داشته، در کتابش با عنوان «عالی قاپو» این نظریه را رد میکند. دیوار بزرگ خشتی در ضلع جنوبی بنا و دیوار تحتانی که از کف تا ارتفاع پنج، شش متر قرار دارد دو شاهدی هستند که مدعیان این نظریه ارائه میدهند؛ اما گالدیری توضیح میدهد که ضخامت دیوار خشتی آنچنان زیاد نیست و نمیتوانسته فشارها را تحمل کند بنابراین به نظر میرسد این دیوار نمایشی و ساخته شده در دوره صفوی باشد. علاوه بر این، نظم دقیقی در طراحی بناهای میدان وجود دارد به صورتی که دو بنای مذهبی (مسجدها) جهت شرعی دارند و دو بنای غیرمذهبی (ورودی کاخ سلطنتی و ورودی بازار قیصریه) با یک اندازه دقیق نسبت به محور قبله چرخیدهاند. بنابراین در چنین نقشه و طرح معقولی بسیار مشکل است که بگوییم رابطه قرار گرفتن عالی قاپو نسبت به قبله کاملا اتفاقی است. طرح شاهی که محوطه میدان و کاخ ها و چهارباغ را در برمیگرفت بسیار وسیع بود و نمیتوان باور کرد که وجود یک ساختمان مختصر این برنامه وسیع نوسازی را مشروط کرده باشد!

11.jpg

پیش از ورود

بسته به اینکه از کدام سو وارد کاخ شوید، آن چه از این بنا میبینید، متفاوت است. اگر از فضای باز میدان وارد شوید، اول از هــمــه نمای شرقی کاخ را میبینیــــد. تقســـیم بندی این نما از جمله شاهکارهای معماری صفوی اســـــت. اگردر آغــــازیـــن روزهــــای تـــولـــــد عالیقاپو، کاخ را میدیدید، در دو طرف ورودی بنا با ۱۱۰ عدد توپ جنگی مواجه میشـــدیـــد حالا امــــا فـــقـــط بــــاجـــه بلیت فروشی هســـت و مغازههای صنایع دستی در دو سوی بنا. بعد از تهیه بلیت از باجه سمت چپ و گــــذر از محافظهای فلزی جلــوی در قبل از آنکه از دربگذرید، به سردر نگاه کنیـــد. کتیبه بالای ســـردر ورودی با عنــــوان «انا مدینه العلم و علی بابها» خبر از ارادات بانی بنا به حضرت علی (ع) میدهـــد و البته همین در بلند، داستانها دارد.

در بدو ورود

به طور کلی عمارت عالى قاپو از دو قسمت متمایز تشکیل شده است؛ قسمت جلویى و مدخل عمارت و ساختمان اصلى کاخ. قسمت جلویى ساختمان از ساختمان اصلى جلوتر است،

به میدان راه دارد و مدخل وسیع عمارت در همین بخش واقع است. مدخل داراى طاق جناغى است و در دو طبقه طرفین آن درها و طاقنماهاى کوچکترى وجود دارند. بالاى مدخل ایوانى هست که از سه جهت باز است و اتاق چوبى دارد.
در زمانهاى گذشته به هنگام ضرورت اطراف ایوان را باپرده مىپوشانیده‏اند. حوضى با لبه هاى مرمرین در وسط ایوان قرار دارد که فواره هایى دارد؛ کف حوض را از مس ساخته‏اند. از نوشته‏هاى جهانگردانى چون تاورنیه و شاردن چنین بر مى‏آید که در گذشته دور، دیوار انتهاى ایوان و سطوح ستونها آینه کارى بوده است. بناى این ایوان یا به عبارت دیگر تالار بر اساس کتاب قصص الخاقانى در سال ۱۰۵۳ هجرى قمرى آغاز شده در مدتى بسیار اندک به اتمام رسیده است. مدخل به دهلیزى راه مى‏یابد که به صورت شمالى - جنوبى ساخته شده. در پشت این دهلیز عمارت اصلى عالى قاپو قرار دارد که در آن مقابل مدخل که از آن نام بردیم، قرار دارد. در طرفین در ورودى عمارت دو سکوى سنگى وجود دارد. کتیبهاى نیز در بالاى این در قرار دارد که قسمتى از آن با گذشت زمان از بین رفته است. کریاسى که پس از در ورودى قرار گرفته سقفى بلند به اندازه مدخل جلویى ساختمان دارد. در همین کریاس مقابل در ورودى عمارت اصلى درى دیگر با دو سکو در طرفین هست که کریاس را به حیاط پشت ارتباط مى ‏دهد. بالاى این در پنجره‏اى مشبک قرار دارد که از آن نور به داخل کریاس مى ‏تابد. اتاق هاى اطراف همین کریاس در حقیقت محل ادارات دولتى بوده است. پشت ساختمان اصلی عالی قاپو چند باغ و عمارت کلاه فرنگی وجود دارد که یادآور باغ کاخ های موجود در نقاشی مینیاتور ایـرانی اسـت. مدتی پیش پروژهای به نام «راه شاهی» در همین قسمت افتتاح شد به این صورت که دالان میان سردر اصلی عالی قاپو و دری که رو به خیابان استانداری باز میشد را برای مدتی به روی گردشگران باز کردند؛ مسیر معمول شاه عباس و جانشینانش برای رسیدن به عمارت چهلستون و قصرهای سلطنتی محل سکونتشان.

 

3.jpg

قدم بر پله های شاهیبناى اصلى عالى قاپو از شش طبقه تشکیل شده است. این کاخ در حال حاضر دارای سه دستگاه پله، شامل دو دستگاه پله مارپیچ به صورت قرینه در قسمت غربی ساختمان و یک دستگاه پله به صورت پلکانی (به صورت چند پله و اتاق های بین راه به شکل زیگزاگی) معروف به پله های شاهی که به منظور تشریفات ساخته شده است. در حال حاضر یکی از دستگاه راهپلهها برای ورود و دیگری به منظور خروجی برای گردشگران مشخص شده است.

در میان طبقات

دو طبقه اول بسیار به یکدیگر شباهت دارند. دو راه پله مدور که نسب به محور شرقی-غربی به صورت قرینه قرار گرفتهاند و ورودی آنان از داخل فضای سرپوشیده ورودی است. بالکن های این طبقات طوری طراحی شدهاند که هم داخل و هم خارج ساختمان را میتوان نگهبانی داد. این دو طبقه فاقد تزئینات هستند بنابراین این نظریه که این قسمت از بنای کاخ مختص خدمه بوده، صحیح به نظر میرسد. در طبقه همکف دو تالار وجود دارد که در آن روزگار به امور اداری و دیوانی اختصاص داشت. دو راه پله مارپیچ در دو گوشه طبقه اول راههاى ارتباطى را تشکیل مى‏دهند. بالاى طبقه اول، چهار طبقه هست که هر دو طبقه یا نیمطبقهها علاوه بر اتاقهایى که دارند داراى تالار بزرگ هستند. نخستین تالار به وسیله درى بزرگ به ایوان بخش جلویى عمارت باز مى‏شود. بر در دیوار این تالار نقوشى زیبا و رنگارنگ وجود دارد که اغلب از آثار رضا عباسى است.

 

نقاشیهای کاخ عالی قاپو

اگر بخواهیم عناصر تصویری عمارت عالیقاپو را به چند گروه تقسیم بندی کنیم، از سه دسته کلی نقوش تجریدی، تعینی و ترکیبی میتوان نام برد. از آغاز قرن چهاردهم، هنری «چینی ایرانی» پدید آمد که در آن تعبیرهای ایرانی که قبلا در پارچههای ابـریشمین دوره سـاسانی دیده شده بود،با عناصر چینی درهم آمیخته بودند. بعضی از نقاشیهای عالیقاپو ما را به یاد این تعبیرها میاندازند؛ مثلا درخـتانی که تنههای مواج و پیچدرپیچ دارند. مهم ترین عناصر این هنر «چـینی ایـرانی» اول، نقش درخت یگانه و غالبا دوگانه پرشاخ و برگی است که گل ها و برگ های خیالی دارد و مرغانی بر روی شاخسارهای آن نشستهاند. ایـن تـعبیر چینی از آغـاز دوران نـفوذ و تاثیر مغول در نقوش قالیها یعنی حدود سـال ۱۳۰۰ مـیلادی، پیدا شد واسـلوب مینیاتورسازی در طراحی جانوران بر روی دیوارهای عالیقاپو را میتوانید حالا به وضوح تشخیص دهید؛ نرمی حرکات حیوانات و ظرافت خطوط بدن آنها نمودار قدرت و مهارت شـگرف نـقاش در تـرسیم جانوران است.

عالی قاپو از کی این گونه شد؟!

محققان معتقدند که تکمیل بنای عالی قاپو طی پنج مرحله انجام شده است؛ مرحله اول مکعب مستطیل اولیه را داریم،
در مرحله دوم لزوم گسترش بنا و اضافه شدن طبقات فوقانی به دلیل گسترش پایتخت و افزایش جمعیت شهری و با اهمیت جلوه دادن مقر حکومتی احساس شده و به همین دلیل طبقات سوم و چهارم و نیم طبقه پنجم اضافه شدهاند. در مرحله سوم ساختمان برجی شکل کاخ با اضافه کردن آخرین طبقه (معروف به سالن موسیقی) تکمیلتر شده و در مرحله چهارم بوده که پیش زدگی به سمت میدان نقش جهان را ایجاد کردهاند و هدفشان افزایش طول کاخ و تبدیل آن به ایوان ستوندار در مرحله بعدی ساختمان بوده است و در آخرین اقدام، اضافه کردن هجده ستون به ایوان یا فضا ایجاد شده مرحله قبل انجام شده است و البته پله های شاهی و ساخت و تکمیل سیستم آبرسانی بنا به جهت انتقال آب به طبقات به خصوص حوض مسی ایوان هم در همین موقع انجام شده است.

8.jpg

در قصر دولتخانه بر فراز نقش جهان

یکی از مهم ترین و جذابترین بخشهای بنا، ایوان هجده ستون در طبقه سوم است. از آن پلکان باریک دوست داشتنی به فضای تالار میرسید و بعد وارد ایوانی میشوید که گل سر سبد ساختمان است؛ بر فراز نقش جهان. رواق کـاخ «عالی قاپو» یک نمونه تحسینشده از مـعماری چـوبی ایران قدیم است که شامل یک سقف مسطح روی ستون های چوبی عظیم با نقوش مقرنس میشود. در این فضا از چوب چنار برای ستونها و سرستونها و از چوب کبوده برای سقف تالارو پنجرهها استفاده شده است و اگر نگاهتان را از میدان به سقف ایوان ببرید، هنر نقاشی و منبت جالبش دیدنی است. در قدیمیترین تصویری (گراوری) که از این بنا داریم پردههایی دور ایوان را گرفتهاند و ستونی نمیبینیم. محققان میگویند در آن زمان پیرامون تالار ستون دار را با پرده های زربافت و ابریشمین پوشانده بودند. در وسط این تالار هم حوض مرمرین و سیستم آبرسانی به این صورت بوده که آب از داخل یک چاه به بالا کشیده می شده است. این چاه بر روی یک کانال آب زیرزمینی قرار داشته و آب تا منبع بزرگ در طبقه دوم برج میآمده. در این ارتفاع از فشار زیاد استفاده می شده و آب به جریان می افتاده است. از اینجا به بلندترین قسمت منبع، آب فرستاده می شده و آب از آنجا توسط یک لوله مسی به حوض بزرگ ایوان می ریخته است.

 

نقطه پایانی بر ماجرای طولانی کاخ!

اما جذابترین بخش ماجرای این کاخ-دروازه جالب، طبقه ششم است. بعد از ایوان هجده ستون، دومین بخش ویژه بنا، اتاق صوت است. همه طبقات را با اشتیاق بالا بروید تا به این اتاق ویژه برسید. گچبریهای زیبای طبقه ششم به شکل انواع جام و صراحی در طاقها و دیوارها تعبیه شدهاند. اما هیچ طرف و جامی نمیتوانید در این فضاها قرار دهید؛ چرا که با کوچک ترین اشاره خواهند ریخت! این احجام در سقف را هم میتوانید به پای یک هنرنمایی عالی بگذارید و هم به دلیل انعکاسهای حاصل از نغمههای سازندگان و نوازندگان به وسیله این اشکال مجوف گرفته شده و نغمهها و صداها طبیعی و بدون انعکاس به گوش برسند. تیم مرمت ایتالیایی کاخ معتقد بودند کسی که این طبقه را ساخته بنایی کاملا مجزا را در نظر داشته است. وابستگی اجزا این طبقه به طبقات پایین بسیار محدود است و حتی هیچ گونه الزام ایستایی با طبقاتی که آن را نگه داشتهاند، ندارد. نمای شمالی و جنوبی این طبقه تکرار طرح طبقات پایین است. اما نماهای شرقی و غربی از طبقات زیرین مجزا هستند. طرحهای گل و برگ طلایی و نقاشیهایی که از پای طاق ها تا کف وجود داشتهاند و دیگر نیستند، طبقهای که تالارى بزرگ دارد و تماما گچ کارى است. این تالار که به اتاق صوت نیز شهرت دارد، بر اساس شناخت فیزیکى صوت و انعکاس آن به نحوى ساخته شده که مثل یک استودیوى مجهز به ضبط صدا طنین‏هاى اضافى صدا را از بین مى ‏برده است و اصوات را به صورتى صاف به تمام قسمتهاى تالار میرسانده است. دیوارهاى اتاقهاى اطراف نیز با نقاشیهاى زیبا تزئین شده‏اند.

12.jpg

نمادپردازیهای دولتخانه مبارکه

در مفاهیم نمادین معماری، از «سهم آسمان و زمین» صحبت میشود. ساختمانهایی که دارای سهم آسمان بیشتری هـستند، سـبکتر بـه نظر میآیند و ساختمانهایی که سهم زمین بیشتری دارند ساختمانهایی استوار بـر روی زمـین به شمار میروند. در کـاخ عالیقاپو سهم زمین بسیار قوی است و سهم آسمان به واسطه حضور تالار، بـسیار کـاهش پیدا کرده است. در نتیجه حجم به صورت یک ساختمان مرتفع ولی استوار بر روی زمین و دارای ماهیتی زمینی دیـده مـیشود. در هیچ نقطه از حجم آن نیز، تاکیدی بر خطوط عمودی دیده نمیشود. بر خـلاف بـناهای مذهبی که افزایش ارتفاع آنها توام با کاهش حجم و رسیدن به یک نقطه است.در بـنای کـاخ عالیقاپو با یک حجم مکعب مستطیل شکل و دارای سیطره بر پیرامون روبهرو هـستیم. در معماری ایران همواره فضای ورودی بـا جـلوخان و فضاهای عقب نشسته همراه است. فضاهایی مـانند مـساجد یـا بـناهای عـمومی،نـوعی از فضای پیش ورودی دارند که آنها را از فضای عمومی جدا میکند و به فضای حد فاصلی میان فضای روزمره و فضای معنوی یا عمومی بدل میشود. در حالی که بنای کاخ عالیقاپو با حالتی آگاهانه به درون فضای میدان کشیده شده است. در نتیجه ایـن امـکان فراهم شده که حالت مرتفع و تاثیر گذاری آن بر فضای میدان افزایش پیدا کرده و حضور آن در محیط تقویت شود. بخش ورودی کاخ دارای دو گذرگاه عبوری است. اولین گذرگاه حالت دروازه مانند دارد و در محور اصلی کاخ و رو به میدان باز میشود.از سویی دیگر نیز فضای بازار عـبور مـیکند،نقطه تلافی فضای بـازار و ورودی دروازه اصلی، فضای هشتی ورودی اصلی کاخ را تشکیل میدهد.در واقع حجم عظیمی از کاخ بر روی بازار قرار گرفته است و مردم در هنگام عبور در راستای بازار از زیر فضای کاخ میگذرند که به وضوح با تـغییرات فـضایی خود در محیط باز احساس میشود.این یک ایده بسیار قدیمی در معماری دنیاست که سیطره یک عنصر معمارانه بر مردم به منظور ایجاد یک حالت سلطه و قدرت مورد استفاده قـرار گـیرد. البته ساختمان عالیقاپو با وجود ماهیت متفاوت خود،بـا حفظ ویژگیهای حاکم در میدان و امتداد آن در بنا سعی کرده است که همواره بخشی از فـضای میدان به شمار رود.عالی قاپو با معماری کـه سـنگین،زمـینی،حاکم بر محیط و نمادین است و به واسطه خلاقیت موجود در خود نـمونه یـک هنر متعالی به شمار میرود. معماری این کاخ خود بدل به یک نماد صرف و مرجعی تـاریخی بـرای سـاختمانهای پس از خود شده است.

10.jpg

توصیفات دیگران پیتر دلاواله سیاح بزرگ که در عهد سلطنت شاه عباس دوم مدت زیادی را در اصفهان زندگی می کرد این گونه گفته است که: دو چیز عجیب در اصفهان دیده است؛ اول منار معروف کله است. این منار برجی است که از بالا تا پایین از کله های بز وحشی و حیوانات وحشی دیگر ساخته شده است. حیواناتی که یا به دست شاه یا به فرمان او کشته شده اند و با استفاده از سر آنها مناری ساختند و دومین چیز عجیب برای دلاواله تالار اول کاخ سلطنتی است که شاه در آنجا معمولا سفرا و مهمانان خارجی را به حضور می پذیرفته و با آنها صحبت می کرده، آن تالار از این رو تالار اول است؛ چرا که قصری که شاه در آن اقامت داشته دورتر از این بنا و در انتهای باغ قرار گرفته بود و طبق آداب و رسوم سلاطین مشرق زمین فقط افراد خاص و اندکی اجازه ورود به آنجا را داشته اند.

شاردن هم در سفرنامهاش درباره «قصر سلطنتی» و ورودی آن که کاخ عالی قاپو است، چنین مینویسد: «بدون شک این کاخ یکی از بزرگ ترین کاخهایی است که ممکن است در یک پایتخت وجود داشته باشد؛ زیرا محیط آن کمتر از ۱.۵ لیون است. در بزرگ آنچنان که ذکر شد در میدان و موسوم به عالی قاپو است که معنی آن دربلند یا در مقدس است و آن را نباید علی قاپو خواند؛ چنانکه بعضی  به مناسبت شباهت لفظی در این اشتباه هستند. اطراف و آستان این در از سنگ سماق سبز ساخته شده است. آستانه آن به اندازه پنج یا شش پوس و مدور است. ایرانیان این آستانه را مقدس میدانند و هر کسی پای خود را روی آن بنهد مجازات میشود از این رو باید از بالای آن گذشت. در را نیز مقدس می‍دانند. کسانی که مورد لطف شاه قرار میگیرند با تشریفات لازمه مقابل این در آمده و آن را بوسیده و با صدای بلند عظمت و قدرت شاه را از خداوند مسالت میکنند. شخص شاه نیز از نظر احترامی که به این در مبذول میدارد هیچ گاه سواره از مقابل آن عبور نمیکند. پنج یا شش قدم به جلو دو تالار بزرگ است که در یکی از آنها مقر رئیس دیوانخانه دیوان بیگی است که به کار قضاوت اشتغال دارد و عراضی که مردم به شاه مینویسند به عرض میرساند و در دیگری صدرخاصه مینشنید. دو تالار دیگر نیز وصل به تالارهای مذکور هستند که آن را کشیک خانه گویند و محل کشیکچیان است... این در یک پناهگاه مقدس و برای تحصن (بست) است و هیچ کس جز شخص شاه نمیتواند متحصنی را بیرون کند. ورشکستگان و تبهکاران تا موقعی که کار آنها سر و صورتی پیدا نکند به آن جا پناه آورده و بیرون نمیروند. زنان و مردان متحصن در دو باغ مجزا از هم که هر یک عمارتی داشته دارای تالار و اتاقی است، گرد میآیند... شخص شاه میتواند مقصری را از بست خارج سازد یا فرمان مخصوصی برای اخراج او صادر کند ولی این فرمان مستقیم نیست به این معنی که رساندن خوراک را به شخص متحصن قدغن میسازند تا مجبور شود از بست خارج شود.»

ag2.jpg