• سه شنبه 21 اسفند 1397, 16:32
  • کد محتوا:2116

مدرسه جده بزرگ از مدارس دورۀ صفوی در اصفهان که در 1058ق به دستور حوری نام خانم، جدۀ کوچک شاه عباس دوم (سل‌ 1052-1077ق/1642-1666م) ساخته شده است. صفت بزرگ در نام مدرسه بیانگر وسعت بیشتر آن نسبت به مدرسه‌ای به همین نام (نک‌ : ه‌ د، جدۀ کوچک، مدرسه)، اما با وسعتی کمتر در بازار اصفهان است.

مدرسۀ جدۀ بزرگ در زمینی مستطیل ـ ‌شکل بـه ابعاد 32×40 متر با مصالح آجر، در دو طبقه ساخته شده است؛ عناصر و اجزاء ساختمانی و فضاهایی که روی دو محور عمود بر هم قرار گرفته‌اند، در اشکالی چون ایوان، حجره‌هایی در دو طبقه، هشتی، دالان، پیش‌طاق، چاه خانه، وضوخانه و حیاط برپا شده است. نقشۀ بنا به صورت 4 ایوانی، با حجره‌هایی در طرفین هریک از ایوانها، پیرامون یک حیاط مرکزی به شکل هشت‌گوش نامنظم (نگینی) است.

کلیۀ فضاهای اصلی مدرسه گرداگرد حیاطی به شکل هشت‌گوش نامنظم (نگینی)، هـر ضلع شمـالی ـ جنوبـی 34 متر، غربی ـ شرقـی 23 متر، و 4 ضلع واقع در گوشه‌هـا هـر یک بـه اندازۀ 3 متر ترتیب یافته‌اند. کف حیاط سنگ‌فرش است و به نظر می‌رسد که از زمان ساخت تاکنون تغییری اساسی نیافته است. این حیاط که همۀ ساخت و سازهای داخل بنا به نحوی به آن پیوند می‌خورد، از نظر کاربری با تقسیم مسیرها، ارتباط میان فضاهای اصلی بنا را میسر می‌سازد.

نکتۀ قابل توجه در طراحی این مدرسه عبور دادن شعبۀ نهری از مادی فدن از حیاط آن بوده است، بدین ترتیب که این نهر از زیر حجرۀ منتها ‌الیه جنوب شرقی در ضلع جنوبی وارد آبراهه‌ای سنگی در حیاط مدرسه می‌شده، و پس از عبور از روی خط مرکزی محور غـربی ـ شرقـی، روبـه‌روی ایـوان شـرقی با یک تغییر مسیر به سمت جنوب، از زیر حجرۀ منتها ‌الیه ضلع جنوب غربی به خارج از بنا هدایت، و ادامۀ مسیر می‌داده است.

در حال حاضر این نهر پر شده، و به صورت باغچه‌ای با گل و گیاه درآمده است. این دگرگونی به حدی است که بدون سابقۀ ذهنی نمی‌توان وضع پیشین این باغچه‌ها را تصور کرد.

ایوان شمالی به عمق 5/2 متر است و در پشت آن اتاق بزرگی به اندازۀ 4×7 متر که به عنوان مدرسۀ زمستانی استفاده می‌شده است، قرار دارد. در هر دو سوی ایوان یک پلکان برپا ست که دسترسی به طبقۀ بالا را میسر می‌سازد و نیز مانع اتصال مستقیم ایوان به حجره‌ها ست. ایوان جنوبی با شمالی متقارن، و از نظر ساختار و کاربری مطابق با آن است. ایوان غربی، با دهانه‌ای به پهنای 5/6 متر و عمق 5/2 متر، از طریق دهانه‌ای که در مرکز آن گشوده شده، به فضای هشتی و مجموعۀ ورودی متصل می‌شود؛

کاربری آن با توجه به پیوندش با مجموعۀ ورودی به یک فضای عبوری ـ ارتباطی بدل شده است. ایوان شرقی، 5/6 متر پهنا و 5/ 9 متر عمق دارد. در میان ضلع جنوبی آن محرابی تعبیه شده است. با توجه به این محراب و اندازه‌های ایوان، کاربری آن به عنوان نمازخانۀ مدرسه روشن است.

 

این مدرسه 33 حجره در طبقۀ همکف و 36 حجره در طبقۀ اول دارد. هر حجرۀ طبقۀ همکف شامل یک ایوانچۀ ورودی، اتاق اصلی و پستو ست. حجره‌های واقع در گوشه‌ها و تمامی حجره‌های طبقۀ بالا فاقد پستو هستند. مجموعۀ ورودی این مجموعه در میانۀ ضلع غربی ساختمان و عمود بر محور بازار که جهت آن شمالی ـ جنوبی است، قرار دارد و شامل پیش‌طاق، درگاه، هشتی، دالان و ایوان است. حریم پیش‌طاق ورودی با تفاوت مصالح به کار رفته و به صورت سنگ از سطوح حجره‌های مجاور در بازار متمایز است. مسیر ورود به ترتیب از پیش‌طاق که در دو سوی آن دو سکوی سنگی قرار دارد، درگاه، دالان، هشتی و ایوان است که دسترسی مستقیم به حیاط و محیط داخلی مدرسه را میسر می‌سازد. میان محور پیش‌طاق ورودی و محور مدرسه اندکی اختلاف وجود دارد، با طراحی یک هشتی و تغییر استادانۀ مسیر، این تفاوت به سادگی برطرف شده است. هشتی افزون بر کاربری اصلی، به عنوان یک فضای تقسیم‌کننده، بر شکوه مسیر ورود نیز افزوده است.

نمای عمومی بنا شامل 4 ایوان دو به دو متقابل با طاق جناغی است که در دو سوی هریک از آنها حجره‌هایی در دو طبقه قرار دارد. رخبام بنا در سراسر ساختمان در یک راستا ست؛ بدین ترتیب که خط افقی نمای حجره‌های طبقۀ بالا با خط افقی نمای ایوانها در یک امتداد قرار گرفته است و در نتیجه ایوانها در کنار دیگر خطوط تأثیر غالب خود را در نما از دست داده‌اند. اما تمرکز تزیینات و عدم تأکید قاطع خطوط نمای آن را جبران کرده است.

مدرسه از 4 سو به بافت شهری پیوسته است و فقط در جبهۀ غربی، پیش‌طاق ورودی آن در کنار منبر با نمایی طراحی شده و تزیینی است. پیش‌طاق ورودی شامل یک طاق جناغی در قابی مستطیل‌شکل عمودی، با تزیینات کاشی هفت رنگ است. این کاشیها با نقوش اسلیمی و ختایی، و در رنگهای زرد، سبز و آبی فیروزه‌ای بر زمینۀ آبی لاجوردی آراسته شده‌اند. درست بالای درگاه ورودی، کتیبۀ بنیاد بنا از کاشی به خط ثلث به رنگ سفید بر زمینۀ لاجوردی با رقم محمدرضا امامی، و تاریخ 1058ق قرار دارد که در آن از جدۀ شاه عباس دوم صفوی به عنوان بانی مدرسه و وقف آن بر طلبۀ مذهب اثنا عشریه، نام برده شده است (هنرفر، 553). 3 کتیبه نیز به خط کوفی بنایی با نامهای «الله»، «محمد»، و «مبارک باد» به شیوۀ کاشی‌کاری معرق اجرا شده است (جاوری، همان، 54). این مدرسه در تاریخ 1/10/ 1348ش به شمارۀ 892 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

آدرس: میدان نقش جهان، بازار بزرگ، بازار قهوه کاشی ها